Drie alternatieven voor traditionele plastics verkennen

Het begon met een verbod op de verkoop ervan in winkels, de heffing op wegwerpzakken, statiegeld op drankflessen in 2021 en op blikjes sinds 2023. Sinds afgelopen maand betalen consumenten extra voor wegwerpbekers en -bakjes bij afhaalrestaurants, maaltijdbezorgingen en supermarkt-to-go’s. De regels worden in 2024 verder aangescherpt. Vanaf 1 januari volgend jaar worden wegwerpbekers en -bakjes met plastic volledig verboden voor consumptie ter plaatse. Dit geldt voor horecagelegenheden, evenementen, kantoren, instellingen, verenigingen en sportclubs.

Goed ding of ergernis?

Een goede zaak voor het milieu, en de meeste consumenten - vooral millennials en Gen Z - bevestigen dit door daadwerkelijk duurzamer te kopen en te leven. Toch lijkt een grote groep consumenten en bedrijven zich te ergeren aan sommige alternatieven. Consumenten raken gefrustreerd door scheurende papieren winkelzakken en uiteenvallende papieren rietjes, supermarkten kampen met vervuilde verpakkingsapparaten door lekkende blikjes en grote retailers worstelen met hogere inkoop- en transportkosten van duurzame verpakkingsmaterialen.

De nieuwe regel die in juli van kracht ging, voegde nieuwe ergernissen toe aan deze lijst. Consumenten moeten hun eigen verpakkingen meenemen naar de snackbar en AH to go, en dit veroorzaakt bij sommige ondernemers angst om klanten te verliezen. Er zijn immers regels aan verbonden. Een meegebrachte kom voldoet niet aan de hygiënevoorschriften, omdat de hond er misschien uit heeft gegeten. Een gietijzeren pan mag wel. Maar wie neemt er nou zijn pan mee naar de snackbar of AH to go?

Op zoek naar beter

De consensus is dus dat afscheid nemen van plastic goed is voor de natuur maar ongemakkelijk. Plastic heeft naast gemak nog veel andere voordelen: het is hygiënisch, aantrekkelijk en bedrijven profiteren van lage kosten, licht gewicht en lange houdbaarheid. Wat zijn duurzame, maar tegelijkertijd bedrijfs- en consumentvriendelijke alternatieven? Dat is de kernvraag.

Optie 1: karton

Een goed voorbeeld van een duurzaam materiaal is karton. Het is stevig en bijna iedereen weet hoe het gerecycled moet worden. Plastic is lastiger te recyclen omdat er zoveel verschillende soorten zijn. Sommige soorten zijn zelfs niet recyclebaar. De realiteit is dat karton op dit moment niet klaar is om alle plastic verpakkingen te vervangen vanwege het wereldwijde tekort aan grondstoffen om karton te produceren. De populariteit van online winkelen vergroot dit tekort alleen maar. Volgens Pro-industry gebruiken we in Nederland alleen al meer dan 3,55 miljoen ton karton, wat neerkomt op 195 kilo per huishouden.

Toch wordt verwacht dat we steeds meer karton gaan gebruiken. Dit is een positieve ontwikkeling, zolang we de productie van karton duurzaam houden. Als we de productie verhogen, zullen we meer bomen moeten planten en rekening moeten houden met lucht- en watervervuiling. Als we manieren vinden om dit paradoxale probleem aan te pakken, is karton een uitstekend verpakkingsmateriaal.

Optie 2: bioplastic

Je ziet ze steeds vaker: PET-flessen en vuilniszakken gemaakt van bioplastic. Dit materiaal bestaat gedeeltelijk uit natuurlijke grondstoffen, waardoor het sneller afbreekt in de natuur. De meest voorkomende ingrediënten zijn suikerriet, aardappel en maïs. Het voordeel is dat bij de productie van bioplastics minder broeikasgassen vrijkomen dan bij andere soorten plastic. Een vergelijkbare term is 'biologisch afbreekbaar plastic'; dit kan door bacteriën of schimmels worden afgebroken onder de juiste omstandigheden. Dit blijkt echter niet zo eenvoudig, omdat naast de aanwezigheid van deze bacteriën en schimmels ook andere parameters, zoals de juiste temperatuur, essentieel zijn. Bovendien kan het afbraakproces maanden duren of - in het slechtste geval - mislukken.

Een andere uitdaging van bioplastics is de recycling ervan. Hoe weet je als consument van welk type plastic een verpakking is gemaakt en waar je die moet weggooien? Bedrijven moeten nog veel stappen zetten om hierover beter met consumenten te communiceren. Op dit moment staan bioplastics nog in de kinderschoenen. Het wordt op kleine schaal geproduceerd, maar krijgt steeds meer aandacht. De verwachting is dus dat steeds meer bioplastics op de markt zullen komen.

Optie 3: plantaardige alternatieven

Misschien is dit wel de meest duurzame optie. Plantaardige verpakkingen zoals bananenbladeren vanwege hun stevigheid en paddenstoelen vanwege hun draadvormige structuur worden steeds populairder. Zeewier daarentegen is handig om de houdbaarheid van voedsel te verlengen. Albert Heijn is hier in 2019 al mee begonnen te experimenteren.

Deze materialen kunnen op twee manieren gecomposteerd worden: door ze op een composthoop thuis te gooien of via industriële compostering. Bij deze materialen blijft het echter belangrijk om te controleren hoe duurzaam ze werkelijk zijn. Soms zit er namelijk een laagje plastic verborgen in het materiaal om de houdbaarheid van de natuurlijke materialen te verlengen.

Focus op circulaire economie

Aangezien de EU haar regelgeving rondom duurzame materialen voorlopig niet zal stopzetten, ligt er een enorme focus op technologie om de meest duurzame, hygiënische en gebruiksvriendelijke verpakkingen te ontwikkelen. Toch zal plastic voorlopig nog niet uit onze economie verdwijnen. Plastic heeft zulke praktische voordelen dat we het nog steeds te veel nodig hebben. Waar moeten we ons dan op richten?

Overheden en grote bedrijven moeten investeren in de circulaire economie. Dan kunnen alternatieve verpakkingen op grote schaal worden geproduceerd en zullen alternatieven geschikt worden voor zowel bedrijven als consumenten. Er zijn pioniers, zoals Albert Heijn, die testen hoe een toekomst zonder verpakkingen eruit zal zien. Of dat haalbaar is en hoe lang het zal duren, valt nog te bezien.